روش های نوین تدریس درس زبان وادبیات فارسی
چکیده :
در عصر ارتباطات ، خواندن و مطالعه یکی از ضروریات جدا نشدنی زندگی بشر امروزی است . مهارت خواندن به ماهیت خواندن که شامل : رمز گشایی و درک معناست ارتباط پیدا می کند . روش های خواندن متن مبتنی بر رویکرد خبرپردازی یا پردازش اطلاعات با هدف تولید متن و نه صرفا ادراک ، راهنمای خوبی در جهت انتخاب روش های نوین تدریس زبان و ادبیات فارسی
هستند .
انتخاب روش تدریس مناسب باعث می شود تا هم معلمان در کار خود موفق تر عمل کننــــــد و هم دانش آموزان را به درسی که با روش خوب تدریس شده علاقه منـــد کنــد و در نهایت انگیزه ی مطالعـه ی عمومی نیز بهبود یابد .
واژگان کلیدی
خواندن - رمزگشایی - درک معنا - ادراک - تولید - پردازش اطلاعات - مدل تعاملی - شناخت فراشناخت - پرسش و پاسخ - روابط واژگانی
مقدمه :
در عصر ارتباطات که خواندن و مطالعه جزو نیازهای ضروری بشر محسوب می شود ، آیا میزان مطالعه ی عمومی در کشور ما وضعیت مناسبی دارد ؟ آیا ضعف انگیزه ی مطالعه با مهارت خواندن فرد ارتباط پیدا می کند ؟
از بین مهارت های انسان می توان ادعا کرد که خواندن در عصر ما یکی از مهم ترین مهارت های انسان محسوب می شود زیرا نه فقط ادبیات بلکه هیچ درسی نیست که انگیزه ی یادگیری آن کم و بیش به میزان مهارت خواندن فرد ارتباط نداشته باشد در اهمیت خواندن همین نکته کافی است که اولین پیام فرشته ی وحی خطاب به پیامبر ( ص ) امر به خواندن ( اقرأ ) بوده است ، لذا در ابتدا لازم است ماهیت خواندن را بشناسیم .
ماهیت خواندن
هنگام خواندن ، دو عمل هم زمان در ذهن انجام می گیرد یکی رمز گشایی از نشانه های نوشتاری و دیگری درک معنای متن خوانده شده ، مرحله ی درک معنا نیز یکی صرفا با هدف ادراک متن و دیگری می تواند گذشته از ادراک با هدف تولید ، بازآفرینی و خلاقیت متن نیز انجام گیرد .
خواننده ای که در رمزگشایی مشکل داشته باشد دریافت او نیز تحت تاثیر قرار می گیرد ، بنابر این انگیزه ای برای مطالعه پیدا نمی کند . در نتیجه نیازهای مادی و معنوی خود را از راه های دیگری غیر از مطالعه تامین می کند ، لذا انگیزه ی مطالعه در جامعه کاهش می یابد .
بنابراین لازم است برای تمام مراحل مختلف خواندن یعنی ; ( رمز گشایی ، درک معنی در دو حوزه ی ادراک و تولید ) روش تدریس هایی متناسب با نیاز دانش آموز و دانشجوی کنونی پیش بینی شود تا هم وضعیت درس زبان و ادبیات فارسی بهبود پیدا کند و هم مشکل مطالعه ی عمومی تا اندازه ای مرتفع گردد .
معمولا هر شخصی خواندن را با مهارت رمز گشایی آغاز می کند ، بنابراین انتخاب روش تدریس مناسب این مرحله از اهمیت خاصی برخوردار است .
در کشور ما برای مرحلــه ی رمز گشـــایی سه روش تدریس متداول بوده اسـت : 1- روش جزء به کل 2- روش کل به جزء 3- روش ترکیبی .
در چند دهه ی اخیر برای آموزش مرحله ی رمز گشایی از روش ترکیبی استفاده شده است . ولی با تالیف کتب بخوانیم و بنویسیم دوره ی ابتدایی تغییری در روش تدریس این مرحله انجام گرفتــه اســت . در کتب قبلی خواندن و نوشتن دوره ی ابتدایی هم زمان و با روش ترکیبی آموزش داده می شد ولی در روش کتــب جدیــد مهـــارت خواندن با استفاده از روش کلی و مهارت نوشتن با فاصله ای کوتاه از خواندن با روش تحلیلی که در نهایت همان روش ترکیبی است آموزش داده می شود .
در روش قبلی خواندن به صورت حرف به حرف آموزش داده می شد ولی در روش فعلی به منظور گسترش دامنه ی دید و ایجاد سرعت کافی در خواندن با استفاده از مرحله ی مجسم و نیمه مجسم ، تشویق به کلمه خوانی و یا عبارت خوانی می شود .
استفاده از این روش تدریس ، فراگیر را برای مرحله ی بعدی خواندن ، بهتر آماده می ســازد . دانش آموز در مرحله ی رمز گشایی « یاد می گیرد که بخواند » و در مرحله ی درک معنا « می خواند که یاد بگیرد » لذا چنانچه در انتخاب ، توجیه یا اجرای روش تدریس این مرحله دقت و حساسیت خاص انجام نگیرد ، بخش زیادی از انرژی دانش آموز که باید در مرحله ی درک و دریافت مطالب خواندنی به کار گرفته شـود ، صرف مرحله ی رمز گشایی می شود . در مرحله ی درک ، چنانچه هنوز دانش آموز به جای عبارت خوانی ، حرف به حرف یا کلمه به کلمه بخواند و یا به جای صامت خوانی ، مطالب را خطابه خوانی کند دریافت او تقلیل پیدا می کند ، در نتیجه انگیزه ی مطالعه در او کاهش می یابد .
چنانچه مرحله ی رمز گشایی خواندن به درستی انجام گیرد ، نوبت به انتخاب روش های تدریس مناسب مرحله ی درک معنا می رسد . حال باید دید نظریه های جدید یادگیری برای این مرحله چه روش هایی پیشنهـــاد می کند . در روان شناسی یادگیری جدید که از رویکرد خبرپردازی یا پردازش اطلاعات سرچشمه می گیرد این گونه استدلال می شود که عامل مهم در مرحله ی درک معنا چگونگی پردازش اطلاعات در ذهن خواننده است . به این معنی که هرچه آدمی بتواند اطلاعات دریافتی را سریعتر پردازش کند سرعت درک معنا و سرعت مطالعه ی او نیز بیشتر خواهد بود . ( جکسون[1] و مک کلند2 به نقل از نل3 ) در نتیجه انگیزه و علاقه ی او به خواندن بیشتر می شود .
بنابراین چنانچه معلمان ادبیات فارسی با این گونه نظریه ها بیشتر آشنا شوند می توانند در راستای اقدام پژوهی شغلی روش های تدریس مناسبی خلق نمایند . اکنون به مدل خواندن و روش های تدریس زبان و ادبیات فارسی برگرفته از رویکرد خبرپردازی یا پردازش اطلاعات اشاره می کنیم :
مدل خواندن با توجه به رویکرد پردازش اطلاعات
از بین مدل های خواندن مبتنی بر رویکرد پردازش اطلاعات « مدل تعاملی خواندن » روش مناسبی جهت مطالعه به طور عام و تدریس درس زبان ادبیات فارسی به طور خاص محسوب می شود . در این روش خواننده هنگام خواندن متن به صورت منفعل عمل نمی کند بلکه فهم و درک او از متن ، حاصل تعامل فعال ذهن ( شامل اطلاعات و تجربیات قبلی مقاصد او از خواندن و ... ) با عناصر نوشتاری است .
نمونه هایی از روش های تدریس با استفاده از مدل تعاملی
برای استفاده از مدل تعاملی خواندن با رویکرد پردازش اطلاعات بهترین روش تدریس زبان و ادبیات فارسی روش صامت خوانی است . الگوها و پژوهش های جدید خواندن « از جمله پاوک[2] 1981 و براوان2 1981 » نشان داده اند که در بیشتر مواقع در پیش خود خوانــدن یا صامــت خوانی بخش مهمی از فرآینـــد درک مطلـب را فراهم می آورد .
با توجه به این که در روش صامت خوانی فراگیر دلهره ی اشکالات احتمالی رمز گشایی را ندارد و از طرفی تمام فعالیت ذهنی خود را در جهت دریافت مفهوم متن هدایت می کند ، در نتیجه فرصت پیدا می کند تا هم اطلاعات قبلی خود را به کار گیرد و هم اطلاعاتی را که از این طریق به دست آورده بهتر در ذهن پردازش نماید .
الگوی تدریسی تازه
الگوی دریافت مفاهیم درحول مطالعاتی که توسط برونر گودناوآستین(1967)درباره تفکر انجام می گرفت به وجود آمد.این الگو برای تدریس مفاهیم و کمک به د انش آموزان در یادگیری موثرتر آنها تدوین شده است.واز تکنیک های آن برا ی ارایه ی اطلاعات سازمان یافته از میان موضوع های بسیار گسترد ه به شاگردان در هر مرحله از رشد می توان استفاده کرد .در الگوی دریافت مفاهیم از اصطلاحاتی چون نمونه ومقوله برای توصیف مراحل فعالیت فکری دانش آموزان تا دریافت مفهوم اصلی استفاده شده است.که هریک از این اصطلاحات برگرفته از تحقیق برونر درباره مراحل و نحوه ی رسیدن افراد به مفاهیم می باشد .حال به تو ضیح کوتاهی در رابطه با هریک از این واژه تو جه کنید.
نمونه :بخشی از یک مجموعه یا جمعی از مطالب گرد آوری شده را می گویند.
نمود:ویژگی ها و خواص بارز و متمایز کننده ی نمونه ها از یکدیگر را (نمود) می گویند.
مقوله: یک زیر مجموعه و یا مجموعه مواردی است که در یک یا چند ویژگی مشترک هستندوآن ویژگی ها باعث تمایز آنها از سایر موارد می شود.
معلم برای آن که فرصت مقایسه ی بیشتری به دانش آموزان خود بدهد نمونه های زیادی را به آنها ارائه می نماید که برخی دارای نمودهای مورد نظر هستند.وبرخی نمود نمی باشند .افراد زیادی در اولین بار استفاده از الگوی دریافت مفهوم کارکردنمونه های بدون نمود را مورد سوال قرار می دهند و می پرسند: که چرا از ابتدا نمونه هایی برای دانش آمو زان عنوان نمی کنیم که مفهوم مورد نظر مارا در خود جای داده است ؟
درپاسخ باید بگویم غیرنمونه ها از آن جهت به شاگرد ان ارائه می شود که به آنها در تعیین قلمرو مفهوم کمک کند.درست است که با بیان نمونه هایی با نمود می توانیم ویژگی های مفهوم را کاملا توضیح دهیم. ولی دانش آموز فرصتی برای مقایسه تجزیه و تحلیل ٌٌٌُاستدلال ودرک عمیق مطلب پیدا نمی کند.
آیا می دانید زمانی که از دانش آموزان می خواهید تاموارد مختلفی از دانش را با آن مقایسه کنند درفکر آنها چه می گذرد ؟درمراحل اولیه چه فرضیه هایی برای آنها به وجود می آید؟ چگونه آنها را شکل می دهند؟وبه آزمون در می آورند.تجزیه وتحلیل نحوه ی روی آوردن به اطلاعات ،کلید درک شیوه های راهنمایی آنان برای درک مفاهیم است .یک معلم باید بداند که آیا دانش آموزان به جنبه های معینی از اطلاعات( راهبردهای جزئی ) تمرکز می کنند یا بیشتر اطلاعات (راهبردهای کلی ) را درذهن نگه می دارند.
دوراه برای پی بردن به راهبرد مورد استفاده ی دانش آموزان در درک مفاهیم وجود دارد .
1- بعد از درک مفهوم توسط دانش آموزان می توان از آنها خواست تا جریان تفکر خود را بیان کنند به این صورت می اتوان به پرسش و پاسخی در کلاس دست زد که در خلال آن دانش آموزان بتوانند راهبردهای تفکر یکدیگر و نحوه ی کار آمدی آنها را کشف کنند.
2- دانش آموزان بزرگتر می توانند فرضیه های خود را دراه رسییدن به مفهوم اصلی یاد داشت واطلاعاتی به ما برای بررسی بعدی بدهند.آنان فرضیه های چند گانه ای می سازند و به تدریج فرضیه های غیرمنطقی را حذف می کنند.دانش آموزانی که در مراحل اولیه ی یک یا دو فرضیه ساخته باشند نیاز به بررسی مداوم نمونه ها وتجدید نظر در افکارشان دارند تا به مفهوم نمود چندگانه یا هدف مورد نظر نایل آیند در این مسیر آنها با بیان راهبردهای تفکرشان افکار جدید را به آزمایش در می آورند و اثرات آن تغییر ات را مشاهده می کنند.
نکات اساسی الگوی تدریس دریافت مفاهیم:
1- چه مکانی؟
این الگو به آسانی درتمام کلاس های درس و باهرنوع چینش و فضایی قابل اجراست وقابلیت اجرا به دوصورت انفرادی و گروهی را دارد.درکلاس های پرجمعیت صورت گروهی کار بهتر است .باتوجه به این که در اجرای این الگو از تخته یا تابلوی کلاس برای ارائه یونمایش مثال ها و نمونه های مثبت و منفی استفاده ی زیادی می شودبنابراین باید چینش کلاس به صورتی باشد که تخته ی کلاس در معرض دید همه ی دانش آموزان قرار داشته باشد.
2-چه کسانی ؟
برای همه ی سنین و پایه های تحصیلی قابل استفاده است .
3- چگونه ؟
انتخاب درس و مفهوم مورد آموزش در این الگو اهمیت بسیار دارد،زیرا تهیه ی نمونه های مثبت و منفی برای برخی مفاهیم دشوار است و ممکن است سبب سردرگمی دانش آموزان گردد.تجربه نشان داده است که ارائه ی متوالی مثال های مثبت و منفی یادگیری مفاهیم را آسان تر می کند.
دریافت مفهوم در نگاه جدول:
تحلیل راهبردهای تفکر - دانش آموزان درباره ی تفکرات خود شرح می دهند .
- درباره ی نقش فرضیه ها و نمودها نوع و تعداد آنها بحث می کنند.
آزمون دستیابی به مفهوم - دانش آموزان مثال های اضافی را که فاقد نشانه هستندباعنوان
نمونه های بدون نمود وبا نمود معین می کنند.
-معلم فرضیه ها را تایید مفهوم را نام گذاری و تعاریف را برحسب نمودهای لازم دوباره بیان می کند.
عرضه مطالب و شناسایی مفهوم - نمونه های نشانه گذاری شده عرضه می شد دانش آموزان ویژگی
ها را مقایسه کرده و به فرضیه سازی و آزمون می پردازند گام اول
و برحسب نمودها تعریفی ارائه می دهند.
تدریس « مسند » با الگوی فعال «دریافت مفاهیم »
گام اول: عرضه مطالب و شناسایی مفهوم
نمونه های بانمود زیر برای دانش آموزان ارائه می گردد بدون آن که اسمی از مسند برده شود.(در اینجا بانمودها را با ( + ) وبی نمودها را با ( - ) نشان می دهیم واز دانش آموزان می خواهیم در مورد جمله ها اندیشیده و مقایسه به عمل بیاورند.
فضای کلی حاکم بر جامعه ی پیش از انقلاب غم بار بود. ( + ) اساسا ادبیات به یاری ابزارها و عوامل گوناگون پدید می آید. ( - )
امشب مهمان داریم. ( - ) این جمله برای محسن و زهرا خیلی آشنا بود. ( + )
محسن نگاهش را به چشمان مادر بزرگ دوخت. ( - ) گوشه ی چشم های مادربزرگ لرزید وبه چین نشست. ( - )
ابرها پیداشدند . ( + ) ازوزش بادپاییزی برگ ها دلگیرگشتند. ( + )
امروز روز بیداری است. ( + ) پیروزی بها می خواهد. ( - )
بعد از نشان دادن نمونه ها از دانش آموزان می خواهیم نمونه ها را مقایسه کرده وبه فرضیه سازی بپردازند و باتوجه به نمودها تعریفی ارائه دهند.
سمفونی زیبای تدریس
تدریس هنر است موسیقی زیبایی که جامعه را به لذت و وجد وپویایی وامی دارد. معلم بدون طرح درس وقت کلاس را بدون این که نداند می کشد مدیریت زمان را از دست می دهد به عنوان مثال باداشتن طرح درس زنگ انشا را می توانیم به چهارقسمت مساوی تقسیم کنیم به عنوان نمونه:
۱-اجرای صندلی داغ دانش آموزی« دانش آموز صندلی اش را آورده وجلوی تخته می گگذارد و ما می توانیم با تنظیم پانزده سوال مفرح مثل اگر سوار برقالیچه ی سلیمان بودیدکجاها می رفتید؟ دانش آموزان را درموقعیتی لذت بخش قراردهیم که هم انشای شفاهی صورت می گیرد و هم زیبایی کلاس چندین برابر می شود.
۲-قرائت متنی ادبی کوتاه یا داستانی کوتاه ناتمام توسط دبیر
۳-ارائه ی موضوعی یا تکلیفی برای نوشتن
۴-قرائت نوشته های دانش آموزان توسط خودشان
با داشتن طرحی البته با تقسیم زنگ های املا و انشا برای هفته «یک هفته املایک هفته انشا»می توان بالاترین عصاره ها راکشیدو زیباترین لحظه ها را آفرید.
روش تدریس قصه خوانی
قصه خوانی
در این روش معلم ابتدا قسمتی از داستان را برای دانش آموزان قرائت می نماید سپس در نقطه ی اوج داستان توقف کرده از دانش اموزان و گروه های کلاس می خواهد تا بقیه ی داستان را حدس بزنندوبعد از شنیدن نظرهای گروه ها بقیه ی داستان را می خواند.
پسربچه و درخت سیب
یکی نبود یکی بود ...در روزگاران قدیم درخت سیب تنومندی بود .پسرکوچکی کنار این درخت بود. این پسر بچه ...
خیلی دوست داشت با این درخت سیب مدام بازی کند .از تنه اش بالا رود،از سیبهایش بچیند و بخوردو در سایه اش بخوابد.
زمان گذشت ... پسر بچه بزرگتر شد و به درخت بی اعتنا ،دیگر دوست نداشت با او بازی کند...اما روزی دوباره به سراغ درخت آمد.درخت سیب به پسر گفت :« های ... بیا و با من بازی کن... »
پسر جواب داد : « من که دیگر بچه نیستم که بخواهم با درخت سیب بازی کنم....»« به دنبال سرگرمی هائی بهتر هستم
و برای خریدن آنها پول لازم دارم . » درخت گفت:« من پول ندارم ولی تو می توانی سیب های مرا بچینی بفروشی و پول به دست آوری. » پسر تمام سیب های درخت را چید و رفت .سیبها رافروخت و آنچه را که نیاز داشت خریدو ...
درخت را باز فراموش کرد و پیشش نیامد...و درخت دوباره غمگین شد.مدتها گذشت و پسر مبدل به مرد جوانی شد
و با اضطراب سراغ درخت آمد ... « چرا غمگینی ؟ »درخت از او پرسید :« بیا و در سایه ام بنشین بدون تو خیلی احساس تنهائی می کنم... »پسر ( مرد جوان ) جواب داد :« فرصت کافی ندارم؛باید برای خانواده ام تلاش کنم؛باید برایشان خانه ای بسازم ؛نیاز به سرمایه دارم ...»درخت گفت : « سرمایه ای برای کمک ندارم .تو می توانی با شاخه هایم و تنه ام ...برای خودت خانه بسازی .»پسر خوشحال شد و تمام شاخه ها و تنه ی درخت را بریدو با آنها خانه ای برای خودش ساخت ...
دوباره درخت تنها ماند...و پسر بر نگشت زمانی طولانی بسر آمد .پس از سالیان دراز...در حالی برگشت که پیر بود و...غمگین و ...
خسته و ...تنها ...درخت از او پرسید :« چرا غمگینی ؟ ای کاش می توانستم کمکت کنم ... اما دیگر ...نه سیب دارم ...نه شاخه و تنه .حتی سایه هم ندارم برای پناه دادن به تو ... هیچ چیز برای بخشیدن ندارم ... » پسر ( پیر مرد ) درجواب گفت :« خسته ام از این زندگی و تنها هم ...فقط نیازمند بودن با تو ام ...آیا می توانم کنارت بنشینم ؟ »پسر ( پیر مرد ) کنار درخت نشست . . .
آنها با هم بودند سالیان سال، در لحظه های شادی و اندوه . . . آن پسر آیا بی رحم و خود خواه بود ؟؟؟ نه . . . ما همه شبیه او هستیم و با والدین خود چنین رفتاری داریم ... ؟؟؟
درخت همان والدین ماست تا کوچکیم ...دوست داریم با آنها بازی کنیم. بعد تنهایشان می گذاریم ...و زمانی به سویشان برمی گردیم که نیازمند هستیم یا گرفتار... به والدین خود عشق بورزید فراموششان نکنید برایشان زمان اختصاص دهید
همراهی شان کنید شادی آنهاشما را شاد دیدن است
گرامی بداریدشان وکنارشان بمانید.
الگوی یاددهی و یادگیری به روش کارایی تیمی
معرفی الگوی تدریس روش مذکور گروه های دانش آموزی رابه صورت تیم ، شماره و اسم معرفی می کند . چرا که این روش در بین تیم ها یک نوع سیستم مدیریتی منظم و سازمان یافته در کلاس درس ایجاد می کند که نه تنهاباعث بالا بردن همکاری های متقابل (mutual intraction) در فراگیران می شود ، بلکه از بروز شلوغی و بی نظمی(agressiveness) ، که بیشتر درکلاسها مواجه می شویم ، جلوگیری می کند . تاثیر دیگر این روش شناسایی و دسترسی سریع معلم به اعضای تیم می باشد. آموزش تیمی فرایندی است که از طریق آن می توان فعالیت های تیمی را که مستلزم کار جمعی و گروهی است به حداکثر رساند. آنچه که در این روش حائز اهمیت است اینکه : 1. پیشرفت تحصیلی 2. تفکرنقادانه 3. نگرش های مثبت 4. تعامل گروهی 5. مهارت اجتماعی 6. خود باوری 7. احترام متقابل 8. مسئولیت پذیری 9. همبستگی درونی 10. نقد کار تیمی و ... .
عناصری که در تشکیل تیم ها موثرند:
1. ساخت تیم : تشکیل گروه ها برای بار اول ممکن است معلم اجازه دهد تا دانش آموزان خود گروه ها را تشکیل دهند. در تشکیل تیم ها سعی می شود از گروه های نا همجنس ( به لحاظ فیزیکی – علمی – سنی ) استفاده گردد. از راههای تشکیل تیم ها بصورت ناهمجنس روش های زیر پیشنهاد می شوند. 1. نظر خواهی از خود دانش آموزان 2. از طریق اخذ آزمون های متعدد. 3. انتخاب دلخواه .
تشکیل تیم ها از طریق آزمون یکی از مناسبترین روش ها به حساب می آید بدین صورت که بعد از ارزیابی متعدد میانگین نمرات به دست آمده را رتبه بندی کرده و برای یک گروه چهار نفری یک نفر از بالاترین نمره ، یکی از پایین ترین نمره و دو نفر از میانه ی نمرات بالا و پایین انتخاب می شوند واین کار تا تشکیل کامل تیم ها ادامه می یابد . به نمونه ی زیر توجه کنید.
تشکیل پنج گروه چهار نفری ناهمجنس
گروه پنجم
گروه چهارم
گروه سوم
گروه دوم
2. کا ر تیمی : دانش آموزان بصورت گروه انجام وظیفه می نمایند در این روش آنها در مورد حل مسأله باهم بحث و تبادل نظر می نمایند معلم نقش سازنده ی ابزار یادگیری را بر عهده دارد و به روش بارش مغزی و جمع آوری اطلاعات مطالب جدید را به سمع و نظر دانش آموزان می رساند دانش آموزان مطالبی که به آنها محول گردیده است مفهوم سازی نموده و به پردازش اطلاعات می پردازند.مشخصاْ ارزش واقعی یک گروه تقسیم کار بین اعضای تیم می باشد با همکاری و همیاری بیشتر موجب پیشرفت تحصیلی می شوند.
3. هنجار های تیم : معلمان می بایستی با بردباری و سعه ی صدر اقدام به معرفی یادگیری از طریق همیاری به دانش آموزان، نمایند. تنها مرتب کردن صندلی ها کافی نیست بلکه " فرهنگ" سازی کار تیمی در کلاس از اهمیت ویژه ای برخوردار می باشد تا دانش آموزان نسبت به کنترل کلاس ، علاقه مندی به کار تیمی، رعایت نظم و انضباط و مسئولیت پذیری فردی در محیط آموزش را کاملا بپذیرند.از دیگر هنجارهای تیمی در این مرحله آن است که دانش آموزان بیاموزند که چطوربه یکدیگر آموزش دهند. دانش آموزان زرنگ با تدریس به همسالان شان یادگیری شان تقویت می شود و دانش آموزان متوسط و ضعیف از افزایش توجهات فرد به فرد سود برده و موجب پیشرفت تحصیلی شان می گردند.
4. مهارت های تیمی: دانش آموزان می بایستی قبل از آغاز فعالیت های تیمی در زمینه ی تشکیل فضای کلاس درس، جای گیری در تیم، نحوه ی عکس العمل به سیگنال های معلم برای جلب توجه بهتر، آموزش های لازم را ببینند.
همچنین برای دانش آموزان خیلی مهم است که آموزش های صریح و واضح و نیزفعالیت منظم در مهارت های بین شخصی را که مستلزم این روش می باشد، سپری کنند. از جمله ی این آموزش ها عبارت اند از:
1. کار تیمی
2. حمایت و قبول تفاوت ها
3. گوش دادن متفکرانه و فعال
4. بازخورد مثبت
5. توافق جمعی
6. آموزش دیگران (همسالان)
5. نقش ها و اهداف تیم : آموزش های صریح و آشکار، اهدف، و زمان کاری مناسب برای فعالیت های گروهی در فعالیت های یادگیری تیمی زبان بسبار مناسب و موفقیت آمیز می باشد. مهمتر از همه آن است که هر یک از اعضای تیم دارای نقش مشخص در تیم می باشند، از جمه ی این نقش ها می توان به ثبات، گزارشگر، نظاره گر،مشاهده کننده، تسهیل کننده، و ... .اشاره کرد. نقش ها باید مداوم عوض شوند، تا اینکه اعضای تیم ها فرصتی برای انجام وظیفه با نقش های جدید را بدست آورده،و خودشان را با وظایف گروه سازگار نمایند.
شماره گذاری تیم ها و چینش صندلی ها
شماره گذاری اعضای تیم زمان ارزیابی دانش آموزان را به حداقل می رساندو به معلم کمک می کند در طرح سؤال توجه همه ی اعضا را به سؤال مورد نظر جلب نماید. و توصیه می گردد در شماره گذاری دانش آموزان، اولین شماره صرفاْ به کاپیتان های تیم تعلق نگیرد . در زمینه ی چینش صندلی ها نمونه ی زیر بیشتر پیشنهاد شده است. در این روش
دانش آموزان به راحتی با یکدیگر کار کنند و نیز معلم بدون هیچگونه مزاحمتی در بحث گروهها شرکت نماید در این میان بهتر است کاپیتان تیم در وسط اعضا نشسته تا به همه دید مساوی داشته باشد
فارسی اول راهنمایی « درس چهارم ، دانش » براساس کارایی تیمی
همکاران ارجمند ضمن حضور گرم و صمیمی در کلاس و در صورت امکان با آوردن یک جلد نهج البلاغه برای ایجاد انگیزه و مقدمه چینی برای درس تازه ، ذهن و حضور دانش آموزان را درگیر و آماده می نمایند.
گام اول : آماده سازی گروه ها ومطالب درسی
با آماده کردن گروه ها و چینش آنها در گروه های چهار یا پنج نفری و تعیین نقش های افراد به ترتیب : کاپیتان ،جانشین ، منشی ، گزارشگر ، ناظم .وضمن آنکه همه ی ما اهداف کلی یک موضوع درسی را متوجه هستیم، باید قبل از تدریس نیاز های اساسی این درس را خوب مطالعه کرده ، همراه با طرح درس ،دانش آموزان را فقط با رهبری و مدیریت ، طبق مدل،هدایت کنیم تا خود از مطالب جزئی به مطالب کلی دست یابند و لحظه ها و مطالب را خودشان کشف کنند ولذت برند.
از جز
Specific (Examle )
General (Rules) به کل
گام دوم : مطالعه ی فردی وگروهی دانش آموزان
معلم به گروه ها فرصت (ده الی پانزده دقیقه ای ) می دهد تا با صامت خوانی ابتدا درس را به صورت فردی مرور کرده، سپس به صورت گروهی لغت ها و جمله های درس را در فرصت داده شده ،مرور ودرمورد آنها به همدیگر تدریس نموده و بحث کنندوسپس هم زمان با پرسش یک سوال شفاهی از اعضا برحسب شماره، جهت اطمینان از حضور فعالشان در گروه ،آنان رادرگیر درس نموده و برای مرحله ی بعدی آماده می کند.
گام سوم: ارزشیابی فردی (دست یابی به مفاهیم کلی)
در این قسمت معلم با توجه به بررسی جزئیات در مراحل گذشته و آماده سازی دانش آموزان با دادن فرصت مناسب حداقل ده دقیقه از گروه ها می خواهد ابتدا به صورت فردی به آزمون پاسخ دهند.
در این مرحله معلم می تواند با گرفتن آزمون هایی کوتاه و چهارگزینه ای و بلی خیر سطح آموزش گروه ها را ارزیابی کند واین آزمون ابتدا به صورت فردی انجام می گیرد
گام چهارم: ارزشیابی گروهی
بعد از جمع آوری آزمون ها معلم با دادن یک مورد از همان ورقه های آزمون، این بار به صورت گروهی ارزشیابی می کند و سپس دانش آموزان باگرفتن کلید و پاسخ نامه از معلم ابتدا ورقه های فردی و سپس ورقه های گروه خود را اصلاح می کنند و با توجه به فرمول داده شده، بازخورد و نتیجه ی کار گروه ها به خودشان منعکس می گردد و معلم می تواند نمره های فردی و گروهی را جداگانه در دفترنمره ثبت نماید .
گام پنجم : نقد کار تیمی
در این مرحله کارتیمی و موفقیت و عدم موفقیت های گروه به نقد کشیده می شود.تا دانش آموزان به تاثیر روند گروهی بیشتر آگاهی کسب کنند.
گام ششم: محاسبه ی نمرات فردی و تیمی
طبق فرمول زیر می توان نمره ی کار گروه ها و درصد موفقیت و پیشرفت آن ها را نشان داد که معلم می تواند با یاد دادن این فرمول به شاگردان این کار را در جلسات بعدی به دانش آموزان بسپارد و البته می تواند از راه های ساده ی دیگر هم برای این کار استفاده کرده ،کارآنها را تشویق وبه چالش کشاند.
نمره گذاری تیمی و موثر بودن آن
× پایین ترین نمره؟
× بالاترین نمره؟
D : میانگین نمره تیمی:
E=A-D
G=F-D
H=E/G×100
× A: نمره تیم:
× H: موثر بوودن کارایی تیم:
× E: میزان بر و باخت:
× G: پیشرفت ممکن
× F: نمره کار آزمون
گام هفتم: گزارش کارگروهی برای جلسه ی بعد
گروه های برتر که توانسته اند درصد موفقیت خود را بالاتر ببرند به عنوان گزارش کار دلایل موفقیت خود را وهمچنین گروه های ضعیف نیز دلایل ضعف و عدم موفقیت خود را درتابلو اعلانات نصب می کنند ومعلم برای جلسه ی آینده تکلیف گروهی و فردی دانش آموزان را مشخص می نماید.
آزمون
1- طبق فرموده ی امام علی (ع) دل ها همچون ظرف هاست. بلی خیر
2- مال با هزینه کردن بیشتر می شود ودانش با پراکنده شدن . بلی خیر
3- طبق فرمایش امام :هیچ کس شرم نکند از آن که چیزی را نمی داند بیاموزد. بلی خیر
4- کمیل و جابر پسر عبدا... انصاری از اصحاب امام نیستند. بلی خیر
5- اگر د انشمند دانش خود را تباه سازد نادان به آموختن می پردازد. بلی خیر
6-اگر توانگر دربخشش خود بخل ورزد ، درویش ، آخرتش را به دنیا دربازد. بلی خیر
7- معنی گنجوران ثروتمندان و مال اندوزان است. بلی خیر
8- دانش به از مال است چون دانش پاسبان انسان و انسان نگهبان مال است بلی خیر
9- دانش فرمان بردار است و مال فرمان گذار بلی خیر
10- دانشمندان چندان که روزگار پاید پاینده اند. بلی خیر
روش های پیشنهادی برای تدریس دروس زبان وادبیات فارسی
با دیگر همکاران مشورت می کنیم و می بینیم که همه دردمند و درد آشنایند و در غم ما شریکند؛ چاره ی کار چیست ؟ باید تحمّل کرد یا تأمّل ؟ اگر تحمّل کنی عاقبت کار تیمارستان است ولی با کمی تأمّل ، بارقه های امیدی است که به ما نوید می دهد که می شود با تغییر شیوه ، جهنم را به بهشت تبدیل کرده و کلاس را که محیط زندگی مان است به کام خود شیرین نموده و در پایان زنگ به جای سردرد یا دردسر با تبسّم از کلاس خارج شد .
«در عصرحاضر بیشتر صاحب نظران و متخصصان آموزشی براین باورند که توسعه ی انفجارآمیز دانش و اطلاعات ، از طریق فناوری های الکترونیکی جدید ماهیت دانستن را تغییر داده است ؛ در آنچه دانش آموزان فرا می گیرند ، تحولات بنیادی پدید آمده است و جوامع را آن چنان متحول کرده است که دیگر ساختار روش های نظام های آموزشی سنتی( آموزش مستقیم ) قادر نیستند در شرایط موجود ، جوانان و نوجوانان را برای چالش در دنیای پیوسته در حال تحول آماده کنند .
اینک باید از خود بپرسیم که وظیفه ما در برخورد با این تحوّلات چیست ؟ و چه باید کرد تا نظام آموزشی ما همگام با تحوّلات جهانی متحوّل شود و دانش آموزان را برای چالش در دنیای پیوسته متحوّل ،تربیت نمود. در پاسخ باید بگوییم که تغییر در شیوه ی تدریس بسیار لازم و ضروری است تا همه را به سوی تعالی و پیشرفت رشد و سوق دهد و اثر بخش باشد تا معلّمانی موفّق و دانش آموزانی با انگیزه و فعال داشته باشیم از این رو تصمیم گرفتم که به مطالعه و جستجو بپردازم و روشهای نوین و برتر را برگزینم تا از سردرگمی ها و کشمکش ها و بی انگیزگی نجات یابم و با شنیدن« از شعر و شاعری بیزارم » نرنجم بلکه به کارم وسعت و سرعت ببخشم و هر روز با عشق و علاقه وافر سر کلاس درس حاضر شوم .
شیوه های زیادی وجود دارند که اثر بخش و مفید هستند و من سعی می کنم که به معرفی برخی از آنها بپردازم .
1- یغما ، عادل ، کدام رویکرد آموزشی و چرا ؟ ، تکنولوژی آموزشی ، دی ماه 1383 ، دوره بیستم ، شماره 162
روش های پیشنهادی برای تدریس بهتر زبان و ادبیات فارسی :
توجه به شیوه های نوین تدریس و الگوهای کاملاً علمی آموزشی یکی از اصول مسلم نظام آموزشی امروزی است که در ادامه بحث با راه کار ها و شیوهای عملی آموزش آشنا می شویم .
مباحثه گروهی :
(( مباحثه گروهی عبارت است از مشارکت همه افراد گروه در گفت و گو درباره موضوع خاص با هدف اضافه کردن معنا و برداشت جمعی از موضوع و کمک به فهم بهتر جمعی و کسب و توانمندی های نو با بهره گیری از نظرها و روش های دیگران .
در این روش دانش آموزان با کمک یکدیگر در موضوع و مسئله مورد بحث ؛ اندیشه و معنایابی می کنند و به راه حل های مشترک دست می یابند ، ضمن آنکه آگاهانه توانایی های خویش را ارتقا می بخشند . معلمان باید برای رسیدن به هدف های خود ، طرح درس مناسب تهیه کنند و برای اعمال وظایف و تکالیف مباحثه ، راهبرد های یاد دهی _ یادگیری مناسبی را تدارک ببینند. یون سان و دیگران چهار وظیفه اساسی مشارکت در بحث گروهی را معرفی کرد و در هر یک از آنها نقش معلم و راهبردهای یاد دهی _ یادگیری را بر شمرده اند . )) 1
1- همان صص ( 9-10 )
1 – مباحثه زیر نفوذ هدایت 2
2 - مباحثه پژوهش _ محور3
3 - مباحثه انعکاسی4
4 – مباحثه اکتشافی 5
1 – مباحثه زیر نفوذ هدایت : در این مباحثه ، معلم در کلاس درس موقعیتی را به وجود می آورد که فرصت بیان صریح عقیده و نظر از جانب دانش آموزان در بحث موقعیتی را به وجود می آورد که فرصت بیان صریح عقیده و نظر از جانب دانش آموزان در بحث زیاد شود و زمینه رشد تفکر انتقادی و کسب تجربه طرح سوال و فراهم کردن پاسخ سوالات طرح شده از جانب دیگران فراهم شود .
2 - مباحثه پژوهش _ محور : در این نوع بحث دانش آموزان باید از طریق طرح یک رشته سوالات ، بعضی ارتباط ، علل یا اصولی را درباره موضوع مورد بحث کشف کنند . و از آن طریق به مهارت های استدلال در تحلیل قضایا و اطلاعات مجهز شوند .
3 - مباحثه انعکاسی : معلم این وظیفه را هنگامی برعهده ی دانش آموزان شرکت کننده در بحث می گذارد که بخواهد آنها اشراف بیشتری به فرایند یادگیری خود پیدا کنند و از تجارب یادگیری به بصیرت یا نگرشی معنا دار برسند .
4 – مباحثه اکتشافی : این وضیفه به یادگیرنده کمک می کند تا تمام مهارت های تحلیلی خویش را به کار گیرد تا بتواند به سایر توجیحات ممکن از قضیه مورد بحث بپردازد و آن را به واقعیت های متنوع و ممکن دنیای واقعی ربط دهد . در این کار از دانش آموزان خواسته می شود ابتدا ایده ها ، تصورات یا فرضیه ها و نظر های شخصی خویش درباره ی موضوع را ارزیابی کنند ، سپس آرا و نظرهای دیگران را بررسی نمایند .
نتایج ارزشمند روش گروهی
1) فهم دانش آموزان را از مسئله یادگیری بیش تر می کند .
2) قابلیت های ارتباطی اجتماعی آنها را ارتقا می بخشد .
3) خلاقیت های ذهنی آنها را تقویت می کنند .
4) دانش آموزان با شرکت در مباحثه های گروهی به اطلاعات پژوهشی ارزشمندی دست میابند .
5) دانش آموزان از این طریق به خوبی می توانند مسئله مورد بحث را تجزیه و تحلیل کنند و آن را به آموخته های پیشین خود پیوند زنند و نه تنها به معلومات جدید دست یابند ،بلکه نگرش جدیدی به فرایند یادگیری خود پیدا کنند .
6) تمام دانش آموزان به فعالیت می پردازند و در پرسش و پاسخ شرکت می کنند و کسی در این شیوه دیگر بیکار نیست و در نتیجه معلم خسته نمی شوند و نقش ناظر و راهنما را دارد . و مهمتر اینکه اعتمادبه_ نفس دانش آموزان زیاد می شود . دانش آموزان می توانند به طور گروهی به تحقیق بپردازند – با تفکر دست ساخته هایی درست نمایند .
الگوی تفکر انتقادی در آموزش زبان و ادبیات فارسی
« یکی از هدفهای عمده ی تعلیم و تربیت به طور عام و آموزش تک تک دروس به طور خاص ، پرورش راه های تفکر انتقادی است . درس های مختلف زبان و ادبیات فارسی باید طوری آموخته شود که روحیه ی انتقاد پذیری در معلم و انتقاد کردن و بررسی و تحقیق در دانش آموزان تقویت شود. معلمان ، دیگر نمی توانند به شیوه سخنرانی به انتقال اطلاعات بپردازند .
آموزش تفکر انتقادی مربوط به علومی مثل فیزیک و شیمی یا ریاضی نیست . دانش آموز باید مهارت های تفکر انتقادی خود را از طریق تمرین در تحلیل مفاهیم و مباحث دروس مختلف رشد دهد .
- تجسم عینی تفکر انتقادی در آموزش زبان و ادبیات فارسی :
فرض کنید می خواهیم داستان گاو را تدریس کنیم . هر معلمی می تواندبا شیو ی مخصوص خود ، فرایند تفکر را در این درس دنبال کند .
اگر بخواهیم خواسته های قلبی و باطنی نویسنده کشف شود لازم است دانش آموزان را تشویق کنیم که این داستان را در چهار سطح 1 – عینی ( حسی ) 2 – فکری ( عقلانی ) 3 – تخیلی ( استعاره ای ) 4 – نظری ( تئوری ) بررسی و تحلیل کنند .»1
سطح عینی: گاو شدن مشدی حسن
سطح فکری: وجود بیماریهای روحی روانی در جامعه
سطح تخیلی: تاثیر فقر اجتماعی، فرهنگی ، اقتصادی و دینی بر رفتارافراد
سطح نظری: هرنوع ناراحتی روحی و نابسامانی رفتاری معلول ناآگاهی و فقرو عقب ماندگی جوامع است .
پنج نکته اساسی برای ایجاد کلاس فعال :
(( 1- کلاس را با یک مسئله یا بحث آغاز کنیم :
برای اینکه دانش آموزان در دقایق اولیه جذب درس شوند معلم می تواند قطعه شعری یا متن کوتاهی از نثر ادبی یا طنز را سر کلاس بخواند .
1- قاسم پور مقدم حسین ، کاربرد الگوی تفکر انتقادی در آموزش زبان و ادبیات فارسی رشد آموزش زبان و ادبیات فارسی پاییز 1379 – شماره 55 صص ( 16-20 )
2- برای ترغیب دانش آموزان به تفکر و تعمق از سکوت استفاده کنیم :
لازمه تفکر جدی ، سکوت و تعمق است . دانش آموزان برای ربط دادن اطلاعات ، مفاهیم و روش های ارائه شده در کلاس به اندوخته های قبلی خود به زمان نیاز دارند . بهترین زمان برای ایجاد سکوت ، هنگام پرسش است .
3- فضای کلاس طوری آماده شود که موجب کنش متقابل گردد :
می توان نحوه ی نشستن را طوری تنظیم کرد که دانش آموزان به طور دایره یا نیم دایره نشسته و همدیگر را ببینند . این کار فرصت بیشتری برای تبادل افکار ایجاد می کند و امکان رشد و تقویت و عملی شدن تفکر انتقادی را فراهم می آورد .
4- در صورت امکان تمام وقت را به تفکر انتقادی اختصاص می دهیم . این امر باعث می شود که دانش آموزان وقت کافی برای تفکر داشته باشند .
5- محیط کلاس را برای همه ی دانش آموزان پذیرا کنیم:
برای تقویت تفکر انتقادی کلاس را باید به محیطی کاملاً صمیمی تبدیل کنیم که دانش آموزان از نظر عاطفی پذیرای آن باشند . بهترین محیط کلاس برای این شیوه محیطی است که درآن دانش آموزان به مهمانانی شبیه اند که از آنها به خوبی استقبال می شودو معلمان به منزله ی میز بانان مهمان نواز هستند . )) 1
1- شریفان احمد ، سنجش مستمر، رشد تکنولوژی آموزشی ، اسفند 1386 ، دوره 23 صص ( 4-6 )
(( سنجش مستمر در کلاس درس :
سنجش مستمر به فرایند آماده کردن دانش آموزان ارائه ی بازخورد های روشن برای درک عملکردشان به گونه ای که بهبود عملکرد بعدی شان کمک کند گفته می شود .
سنجش مستمر شامل همه ی ابزارها و روش هایی است که معلم و دانش آموزان را از چگونگی پیشرفتشان در فرایند یادگیری - یاد دهی آگاه می کند و نیازمند آگاه کردن دانش آموزان و معلمان از این موضوع است که دانش آموزان چه چیزی را به درستی درک کرده اند و چگونه باید آموزش و یاد گیری را ادامه بدهند .
نمونه ای از سنجش مستمر در کلاس درس :
- هدف : ایجاد توانایی در دانش آموزان برای نوشتن مقاله ای متقاعد کننده .
- عملکرد : دانش آموزان مقاله ای بنویسند . به این منظور ، خودشان موضوعی چالش برانگیز را انتخاب کنند و نظرات شخصی خود را به گونه مستدل درباره موضوع ارائه دهند .
ملاک های سنجش موفق
معلم و دانش آموزان با همکاری هم ملاک های عملکرد مورد قبول در زمینه ی موضوع فوق را تهیه کنند . به این منظور معلم دو مورد از مقاله های خوب و بد را که قبلاً تهیه کرده است ، در اختیار دانش آموزان قرار می دهد و از آنان می خواهد از طریق مقایسه ، ویژگی های مقاله ی خوب را استخراج کنند .
در نهایت معلم فهرستی از ملاک هایی را که دانش آموز ان می توانند از آن ها برای نگارش مقاله استفاده کنند ، فراهم می آورد . و دانش آموزان با استفاده از آن ملاک ها ، درباره ی مقاله که نوشته اند قضاوت می کنند و نظرات خودشان را با سایر هم کلاسی هایشان مقایسه می کنند و مقاله ی خود را اصلاح و بازنویسی می کنند . ))
(( ویژگی های تدریس موفق :
آموزش موفق مستلزم رعایت رموزی چند است :
1- طراحی برنامه : اولین قدم در تعلیم و تربیت طراحی برنامه است که شامل تدوین هدف های کلی و رفتاری و عملکردی در طول سال ، ماه و روزهای تحصیلی است .
این برنامه ، طرح درس نام دارد . در صورتی که معلم برنامه ریزی اصولی و منطقی در کلاس داری و آموزش نداشته باشد ، حتی کوشش فراوان او هم بی ثمر خواهد بود .
2- شناخت موقعیت اجتماعی دانش آموزان : بهتر است معلم مشخصات پدر و مادر ، شغل آنها و میزان تحصیلات و تعداد اعضای خانواده را محرمانه از مسئولان مدرسه بگیرد بسیاری از مشکلات اخلاقی و درسی ، با شناسایی دقیق از وضعیت دانش آموزان رفع می شود .
3- حفظ شخصیت معلم : مهم ترین مطلبی که معلم باید در کلاس داری رعایت کند حفظ شخصیت و ابهت پیامبر گونه ی معلمی است که اگر از شخصیت لازم برخوردار باشد هیچ گاه در اداره کلاس به زحمت نمی افتد . هشیاری ، دقت ، مهارت و احترام به دانش آموزان باعث حفظ شخصیت معلم می شود .
4- تفهیم روش تدریس به دانش آموزان : در آغاز سال ، خواسته ها قوانین و مقررات انضباطی ، روش برخورد با دانش آموزان ، روش آموزش ، پرسش و امتحان خود را به دانش آموزان خوب تفهیم کند و به گفته های خود پای بند باشد و همیشه روش ثابتی داشته باشد تا دانش آموزان سر در گم نشوند .
5- تهیه لوازم مورد نیاز آموزش : بهتر است هنگام حضور در کلاس ، لوازم مورد نیاز آموزش مثل کیف ، کتاب ، دفترمخصوص دبیر را همراه داشته باشد . و از کتاب دانش آموزان استفاده نکند .
6- مهم شمردن درس : همیشه معلم باید درس خود را مهم بداند ، ضمن آنکه درس های دیگر را سبک نشمارد و احترام همکاران دیگر را نگه دارد .
7- اشراف به تمام روش های تدریس : معلم بهتراست هنگام تدریس از روشهای مختلف مانند پرسش و پاسخ ، حل مسئله ، ارئه ی تمرین و کنفرانس و نظایر آن استفاده کند .
پرسیدن چند سوال قبل از تدریس و از مطالب ارائه نشده ، استفاده از رسانه های آموزشی و ایجاد محیط مناسب با یادگیری ، معلم را در تدریس موفق تر می کند .
8- استفاده از نظرات زیرکانه ی دانش آموزان : دانش آموزان بهترین روان شناسان برای تجزیه و تحلیل اخلاق و رفتار و کلاس داری و روش تدریس معلم هستند.
9- داشتن غنای علمی : در صورتی معلم می تواند موفق باشد که مایه ی علمی فراوان و تخصص کافی در تدریس داشته باشد .
10- پرسش های تدریجی تراکم : معلم باید سعی کند در هر جلسه ، حتی اگر شده یک سوال ، از تمام دانش آموزان بپرسد که موجب می شود از تعداد دانش آموزان بی انضباط و بی توجه به درس کاسته می شود.
11- رعایت تعادل در حین سخن گفتن : تن صدای معلم در طول تدریس باید تغییر کندگاهی آهسته و گاهی بلند صحبت کند .
12- اهمیت دادن به نظم : معلم باید به حضور و غیاب دانش آموزان توجه خاصی داشته باشد به ویژه از دانش آموزانی که غایب بوده اند هم تکلیف بخواهد و هم درس بپرسد .
13- گروه بندی کردن : معلم پس از ارزشیابی تشخیصی از دانش آموزان ، باید آن را گروه- بندی کند نماینده ای برای آن ها تعیین کند . در نمایندگان باید فعالیت را به معلم گزارش بدهند.))1
1- انصاری سکینه ، ویژگی های تدریس موفق تکنولوژی آموزشی اسفند ماه 86 ، دوره 23 صص (28-30 )
* بهره گیری از فیلم های آموزشی :
(( نظام های آموزشی تلاش می کنند تا بهره گیری از تکنولوژی آموزشی ، محیط یادگیری مطلوب تری برای یادگیرندگان فراهم آورند . در این راستا ، بهره گیری از رسانه های آموزشی متنوع همواره مورد توجه بوده است . هر یک از رسانه های آموزشی ، امکانات بالقوه ای را در اختیار معلم قرار می دهد . و فیلم های آموزشی با داشتن عناصر مهمی چون تصویر ، صدا و حرکت می توانند ، فرایند آموزشی را تسهیل کنند . ))1
سایر روشهای پیشنهادی تدریس :
1- الگوی همیاری
2- الگوی پیش سازمان دهنده
3- الگوی دریافت مفهوم
4- الگوی تفکر استقرایی
5- روش مقایسه
6- روش پرسش و پاسخ
7- روش پژوهش
8- روش حل مسئله
9- روش تمرین دادن و ....
ویژگی های معلم خلاق و اثر آن در ایجاد انگیزه دانش آموزان :
(( بی انگیزگی دانش آموزان بحرانی است که کلاس های درس را تهدید می کند . برای کیفیت کار و اثر بخشی درس می توان از شیوه های مختلفی به عنوان چاشنی استفاده نمود از جمله داستان کوتاهی را برایشان تعریف کنیم یا از شیوه طنز که طبیب جامعه است استفاده نماییم و لبخند را بر لب ها بنشانیم و تشویق را که بهترین عامل تحرک است از یاد نبریم .
وتوجه به موارد ذیل نیز بی فایده نمی باشد از جمله:
1- تمام فعالیت ها را ارزش نهاد ه و نمره بدهیم .
2- همه دانش آموزان را به یک چشم نگاه کنیم .
3- دانش آموزان را با موضوعات دلخواه وادار به تحقیق و تفحص نماییم .
4- برای بالا بردن انگیزه دانش آموزان از دادن نمرات کم و علائم منفی پرهیز کنیم .
5- از لیاقت های دانش آموزان در جایگاه های مختلف استفاده کنیم .
6- کلاس را شاد داشته باشیم و در کارمان تنوع ایجاد نماییم .
7- تشویق بهترین عامل برای تحرک و ایجاد انگیزه است که می توان با کلمات تحسین آمیز و با نمره و حرکات هیجانی ، آنها را در کلاس تشویق نمود .
8- عدم استفاده از تنبیه که از موانع خلاقیت محسوب می شود و شخصیت فرد را لکه دار می نماید بکوشیم تا در شخصیت سازی افراد راه را به خطا نرویم تا ضرر آن به اجتماع بر نگردد .
9- معلم باید مطالعه مستمر داشته باشد و از روش های جدید آموزشی استفاده نماید تا عطش یاد گیری را در دانش آموزان بر انگیزد .
10- با دانش آموزان صمیمی باشد و آنها را سرزنش نکند ، خوش رفتار باشد ، تواضع داشته باشد ، قاطع باشد ، اطلاعات عمومی خود را بالا برده و به موضوع تدریس آگاهی داشته باشید. معلم در مجموع باید اثر بخش ، خلاق و متفکر باشد . و به ویژگی های ظاهری خود نیز اهمیت بدهد . تا در درون دانش آموزان نفوذ نماید .))
جمع بندی :
در هر سیستم سه مرحله وجود دارد : ورودی – فرایند – خروجی
پس از درگیر شدن با مسئله وقتی که دریافتیم ورودی ما یعنی دانش آموزان ضعیف یا بی انگیزه هستند ما باید در مرحله فرایند ، تحولاتی ایجاد نماییم که خروجی متناسب با اهداف آموزش و پرورش داشته باشیم .
سعی کنیم آموزش به شیوه ی غیر مستقیم انجام گیرد تا تاثیر بیشتری داشته باشد با توجه به ضرب المثل انگلیسی می گوید : (( اگر به من بگویید فراموش می کنم ، اگر به من نشان دهید کمی به یادم می ماند و اگر درگیرم کنی یاد می گیرم . ))
تجربه نشان داد که یادگیری از طریق مباحثه گروهی یکی از ابزارهای بسیار مهم در ارائه طرح های درسی و اجرای آن در کلاس و وسیله ای مطمئن برای تحقق هدف های یاد دهی و یادگیری است و فرصت بیان صریح عقیده و نظر به دانش آموزان داده می شود و نتایج بسیار ارزنده به دنبال دارد . معلم می تواند با استفاده از تصاویر و پوستر های آموزشی و تهیه سی دی ها و اجرای نمایش و رفتن به اردوهای علمی به فرایند یاد دهی و یادگیری را تداوم ببخشد .
اگر تمام این عوامل دست به دست هم بدهند هم معلمان فعال و هم دانش آموزان با انگیزه خواهیم داشت .
روش بارش مغزی
تفکر، عالی ترین مراتب عبادت است. " امام محمدباقر (ع ) "
روش بارش مغزی هم از سوی متخصصان آموزش و پرورش و هم از سوی متخصصان آموزش خلاقیت به عنوان روش تدریس حل خلاق مسائل معرفی شده است و یافته های پژوهشی زیادی اثرگذاری آن را بر روی پرورش مهارت های حل مساله دانش آموزان به اثبات رسانده اند.
آموزش دادن دانش آموزان با روش بارش مغزی حل مساله را به نحو خلاقانه ای در آنان بالا می برد. " روش بارش مغزی می تواند به عنوان وسیله ای برای یادآوری مفاهیم و اصول مورد نیاز برای حل مساله به یاد گیرندگان کمک می کند. " ( علی اکبر، سی،، ص 551-552 ) بارش مغزی در تدریس و یادگیری کارکردهای مفیدی نشان می دهد و به تسهیل برقراری ارتباط بین راه حل ها و ایده ها می انجامد. در گروههای بارش مغزی، مشارکت اعتلا می یابد، انتقاد و ایرادگیری کاهش می یابد، حمایت اجتماعی افزوده می شود و توانایی دانش آموزان برای " انتقال " اطلاعات برای حل مساله تعیین شده، افزایش و بهبود می یابد. یعنی دانش آموز به راحتی می تواند اطلاعات ذخیره شده در حافظه بلند مدت خود را بازیابی کرده و برای حل مساله به کار گیرد. روش تدریس بارش مغزی در عمل به تفکر واگرا و حل مساله خلاق یاری می رساند. این روش اعتماد به نفس فراگیران را افزایش داده و باعث می شود تا فراگیران به یک خودباوری مثبتی نایل شوند. خودباوری احتمالا" اثرگذارترین حالت بر تمام رفتارهای انسانی است. با اطمینان می توان گفت بدون خودباوری و بدون داشتن اعتماد به نفس و شناخت کافی از خود و بدون باور کردن توانایی هایمان برای انجام عملی خاص نمی توانیم آن عمل را چه عملکرد عاطفی باشد و چه شناختی، با موفقیت به انجام برسانیم. ( " اچ داگلاس براون " اصول یادگیری و آموزش زبان / ص 149 ) همچنین کلاس درس از حالت تکراری بودن خارج می شود و تنوع و رفع خستگی و ایجاد شادی و نشاط را به دنبال دارد. ضمنا" برای ایجاد این گونه فضا در محیط کلاس نیاز به کمی صبر و حوصله و تحمل سروصداست که البته می توان فضا را هم عوض کرد، نمازخانه و یا کتابخانه مدارس برای این کار می تواند فضای خوبی باشد.
روش های یادگیری از طریق همیاری :
وقتی دانش آموزان بصورت همیار یک عمل واقعی را درمی یابند. آنان از طریق همیاری، کاربرد و بهره جویی از مهارت های اجتماعی، مهارتهای تفکر و سطح عالی و مهارتهای برقراری ارتباط را می آموزند.
یادگیری از طریق همیاری چیست ؟
اساسا"، یادگیری از طریق همیاری یک چارچوب آموزشی است که در آن گروههای دانش آموزان ناهمگن از سوی معلم شکل داده می شوند و به فعالیت می پردازند. گروه ناهمگن، گروهی است که در آن دانش آموزان با توانایی های متفاوت حضور دارند. کار گروهی بخش اصلی تحقق اهداف یادگیری در کلاس های درسی است.
یاد گیری از طریق همیاری مسئولیت پذیری شخصی را در میان تعاملات گروهی پرورش می دهد. به نظر آلیسون کینگ در یادگیری از طریق همیاری، نقش معلم از " دانای صحنه کلاس به راهنمای عمل " تغییر می یابد.
در یادگیری از طریق همیاری برخی موارد مورد تاکید است. مسئولیت فردی، تعامل چهره به چهره مثبت، مهارت های اجتماعی و پردازش گروهی در یادگیری از طریق همیاری دارای اهمیت است.
بارش مغزی brain stroming
تکنیکی مبتنی بر مذاکره تحت عنوان ( brain stroming ) به معنای بارش مغزی وجود دارد؛ به این صورت که همه افراد دور هم می نشینند و در مورد یک موضوع، به بحث و مناظره می پردازند و هر فرد، موردی و یا راه حلی به ذهنش رسید به جمع مطرح می کند. همه می توانند صحبت کنند. معلم که نقش هدایتگر جمع را به عهده دارد، همه مطالب و صحبتها را یادداشت می کند. به این ترتیب با یک مشارکت گروهی و تلنبار کردن افکار روی هم در یک جمع می توان راه حلهایی برای مشکلات پیدا کرد. علاوه بر آن چون همه باید در بحث شرکت کنند، خود موجب افزایش خلاقیت می شود.
لذا یک معلم در این گونه جمع ها، در این تکنیک بسیار حساس است. چرا که دانش آموزان می خواهند بدانند معلم بسیار با درایت عمل می کند.
موضوعات قابل طرح در این تکنیک می تواند هر موضوعی که به نظر شاگردان جالب به نظر می رسد، حتی در مورد معضلات اجتماعی مانند دفع درست زباله، صرفه جویی در آب و بسیاری از مشکلات فردی و اجتماعی، اتفاقا" بسیاری از اوقات، دانش آموزان راهکارهایی را ارائه می دهند که ممکن است به فکر دیگر افراد جامعه نرسد؛ چرا که افکار ما اغلب قالب ریزی شده و یک سمت و سوی مشخصی پیدا کرده است. ولی ذهن آنها هنوز شفاف است و می تواند راههای جدیدی را نشان دهد. (گفتگو با استاد یوسف کریمی استاد دانشگاه )
بارش مغزی یکی از شناخته شده ترین شیوه های برگزاری جلسات همفکری و مشاوره بوده و کاربرد جهانی دارد. این روش دارای مزایا و ویژگیهای منحصر به فرد است. در واقع بسیاری از تکنیکهای دیگر منشعب از این روش است.
این روش توسط الکس اسبورن در سال 1988 معرفی شد. در آن زمان بنیاد فرهنگی اسبورن این روش را در چندین شرکت تحقیقاتی، بازرگانی، علمی و فنی برای حل مشکلات و مسائل مدیریت به کار گرفت. موفقیت این روش در کمک به حل مسائل آن چنان بود که ظرف مدت کوتاهی به عنوان روشی کارآمد شناخته شد. فرهنگ لغت " وبستر" تعریف بارش مغزی را چنین بیان می دارد: تکنیک برگزاری یک کنفرانس که در آن سعی گروه بر این است تا راه حل مشخصی را بیابد. در این روش همه نظرات در جمع بندی مورد استفاده قرار می گیرند. روش بارش مغزی امروزه یکی از متداول ترین روشهای تصمیم گیری گروهی بوده و موجب گسترش و تحول بسیاری از روشهای مرتبط و مشابه شده است. دانشمندان زیادی از جمله اسبورن، کال و همکاران، بوچارد، گچار و همکاران، دلبگ و همکاران، لوئس و نگاندی و سیج در کتابهای خود به این روش پرداخته اند و برای ارتقاء آن کوشیده اند.
قواعد بارش مغزی :
اسبورن عنوان می دارد پیشنهاد ایجاد شده در ذهن یک فرد عادی در گروه، 2 برابر پیشنهاد ایجاد شده در حالت انفرادی است. در صورتی که قواعد و مقررات مشخصی برای جلسات بارش مغزی در نظر گرفته و رعایت شود، این روش بسیار کارآمدتر خواهد شد. بارش مغزی بر دو اصل و چهار قاعده اساسی استوار است.
اصل اول مبتنی بر تنوع نظرات است. تنوع نظرات، آن بخش از مغز را که به خلاقیت مربوط است، فعالتر می کند تا بر تفکر قضاوتی ( THINKING JUDJMENTAL ) خود قایق آید. تفکر قضاوتی در واقع به معنی ارزیابیها و نظرات تکمیلی نسبت به مطلب مطرح شده است. به این منظور بعد از آنکه تمامی پیشنهادها جمع آوری شد، بررسی و ارزیابی پیشنهادها صورت می گیرد.
اصل دوم کمیت، فزاینده کیفیت است. یعنی هر چه تعداد پیشنهادها بیشتر شود، احتمال رسیدن به یک راه حل بهتر افزایش می یابد.
چهار قاعده اساسی بارش مغزی :
انتقاد ممنوع: این مهمترین قاعده است و با توجه به این که در جریان بارش فکری افراد اندیشه های غلط یا صحیح خود را ارائه می دهند، هر گونه انتقاد یا اعتراض، روند فعالیت را کند می کند و فکر آنان را به جای تفکر در مورد موضوع مورد نظر، به سوی انتقاد و حتی واکنش در مقابل انتقاد سوق می دهد و چه بسا به مشاجره منتهی شود. ( منوچهر فضلی / راهنمای عملی روش مشارکتی/ صفحه 76 ) .
اظهار نظر آزاد و بی واسطه: این قاعده برای جرأت بخشیدن به شرکت کنندگان برای ارائه پیشنهادهایی است که به ذهن آنها خطور می کند، بعبارت دیگر در یک جلسه بارش مغزی، تمام اعضا باید جسارت و شهامت اظهار نظر را پیدا کرده باشند، بتوانند پیشنهاد و نظر خود را بیان کنند. هر چه پیشنهادها جسورانه تر باشد نشان دهنده اجرای موفق تر جلسه است، لذا قضاوت و ارزشیابی در مورد اندیشه و فکر اعضا ممنوع است، زیرا که هم مقدار زیادی از وقت جلسه تلف شده و فکر اشخاص را منحرف میکند. در نتیجه، فرصت تفکر و بارش فکری کاهش می یابد.
تاکید بر کمیت : هر چه تعداد نظرات بیشتر باشد، احتمال وجود پیشنهادهای مفید و کارسازتر در بین آنها بیشتر می شود. موفقیت اجرای روش بارش مغزی با تعداد پیشنهادهای مطرح شده در جلسه رابطه مستقیم دارد. در این روش این گونه عنوان میشود که هر چه تعداد پیشنهاد بیشتر باشد، احتمال وجود طرح پیشنهاد کیفی بیشتر است.
تلفیق و بهبود پیشنهادها : اعضا می توانند علاوه بر ارائه پیشنهاد، نسبت به بهبود پیشنهاد خود اقدام کنند. روش بارش مغزی این امکان را به اعضاء می دهد که پس از شنیدن پیشنهادهای دیگران پیشنهاد اولیه بهبود داده شود. آنها همچنین می توانند پیشنهاد خود را با چند پیشنهاد دیگر تلفیق کرده و پیشنهاد بهتر و کاملتری را به دست آورند.
نگارنده تا حدودی از این روش در تدریس ادبیات فارسی بهره جسته ام، به این صورت که قبل از تدریس درس مورد نظر که به صورت نظم است این آمادگی را در دانش آموزان ایجاد کردم که شعر را بیت می خواندند و از دانش آموزان خواسته می شد که آنچه از این بیت می فهمند بیان کنند، از قبل ارائه هر گونه اظهار نظری را آزاد می گذاشتم تا به راحتی دانش آموزان به اظهار نظر بپردازند. در آخر تدریس اظهار نظرها جمع بندی شده و بهترین نظرات به صورت اصلاح شده عنوان می شد، سپس از دانش آموزان می خواستم مفاهیم این درس را در دفترچه با خط خوش به عنوان یک فعالیت بنویسند. هرچند این کار ابتدا برای آنها کمی مشکل به نظر می رسید، ولی با اندکی صبر و حوصله و تکرار و تمرین به راحتی از عهده این کار برمی آمدند.
نتایج تحقیقات پارس و میدو در خصوص روش بارش مغزی را به صورت زیر می توان خلاصه کرد:
آموزش از طریق بارش مغزی، توانایی حل مساله را در افراد افزایش می دهد.
روش بارش مغزی بیشتر از روش های مرسوم آموزشی ، به ایجاد عقاید و اندیشه های آفریننده منجر می شود.
کوشش برای جهت دادن هر چه بیشتر به پاسخ سئوالات طرح شده، به افزایش پاسخ های آفریننده می انجامد.
دانش آموزانی که دوره های مربوط به حل مسائل به روش بارش مغزی را می گذرانند، در آزمون های آفرینندگی گیلوفورد نمره های بیشتری می گیرند، ( با نگاهی به کتاب بررسی استعداد همگانی/ ترجمه حسن قاسم زاده، تهران، بی تا 1371 نقل شده از کتاب راهنمای عملی روش های مشارکت فعال/ منوچهر فضلی خانی ) صفحه 77 مراحل روش بارش مغزی
مراحل روش بارش مغزی :
الف) خلاقیت و تولید اندیشه
فعالیت افراد گروه در جلسه بارش فکری، با هدایت و راهنمایی مقدماتی مسئول جلسه شروع می شود. با این نوع سازماندهی، افراد اندیشه ها و نظریات خود را بیان می دارند و منشی تمام آنها را ثبت می کند.
رعایت قوانین برای اجرای این قسمت ضروری است. در حقیقت، فعال ترین بخش این روش، اجرا و کنترل همین جلسه خلاقیت است که شخص، اندیشه ای تولید می کند و تولیدات خود را در ضمن یک تفکر خلاق بیان می دارد.
راهبردهای مرحله اول :
بیان و تقهیم موضوع جلسه به وسیله رئیس جلسه.
اعلام وظایف اعضا، منشی و مشاهده کنندگان به وسیله رئیس جلسه .
بیان قوانین جلسه به وسیله رئیس جلسه .
شروع جلسه بارش مغزی و ارائه نظرات به صورت چرخشی و نوبتی.
ثبت نظریات و آرای بیان شده در حین اجرای جلسه به وسیله منشی.
ب ) قضاوت و ارزشیابی :
پس از این که مرحله تولید اندیشه ها در مدت معینی صورت گرفت، طبیعی است که تعداد زیادی نظریه و طرح به دست می آید. در مرحله دوم، این مجموعه پالایش می شود و نظریات مشابه و نامناسب حذف خواهد شد، سپس مشاهده گران و اعضای اصلی جلسه بارش مغزی، این نظریات را مورد بررسی و ارزشیابی قرار می دهند و در نهایت، تعدادی نظریه یا طرح بصورت پیشنهاد و دست آورد اصلی جلسه اعلام می شود، (منوچهر فضلی خانی/ راهنمای عملی روش های مشارکتی و فعال در فرآیند تدریس ).
مزایا و معایب :
با وجودی که روش بارش مغزی بسیار متداول است، لیکن تاکنون بطور خاص، در جهت روشن کردن بهترین شرایط اجرای این روش، تحقیقات کافی صورت نگرفته است. مزایای این روش عبارتند از :
با توجه به اصل هم افزایی باعث می شود خلاقیت گروهی موثر از خلاقیت فردی عمل کند.
با این روش، در مدت زمان نسبتا" کوتاهی، شمار زیادی پیشنهاد حاصل می شود.
معایب و نقایص این روش عبارتند از :
ممکن است ایجاد شرایط برای اظهار نظر آزاد و بی واسطه دشوار باشد.
گروه معمولا" تحت فشار اکثریت قرار گرفته و موجب می شود فرد با نظر اکثریت موافقت کند، حتی اگر قویا" احساس کند که نظر اکثریت اشتباه است.
اکثر اوقات تمایل گروه بر حصول یک توافق است، تا دستیابی به پیشنهادهای متنوعی که به خوبی مورد بررسی قرار گرفته باشند. در واقع این حرکت در حال حاضر به خاطر ساختار جلسات، بصورت عادت درآمده است.
هنگام بارش مغزی، اغلب افراد مواردی بدیهی یا ایده آل را پیشنهاد می کنند و این از تلاش آنها برای بحث بیشتر و در نتیجه ارائه پیشنهاد خلاق می کاهد.
ماهیت تنوع گرای بار مغزی، خود به خود مسبب افزایش پیشنهادها می شود، ولی اصلاح و پالایش ساختاری پیشنهادها را در بر ندارند.
اگر گروه از یک رئیس جلسه خوب و با تجربه برخوردار نباشد، ممکن است برخی از افراد جلسه را، بطور کامل تحت الشعاع خود قرار دهند. لذا رئیس جلسه باید وقت را با توجه به تعداد شرکت کنندگان تنظیم کرده و از ابراز توضیحات اضافی توسط شرکت کنندگان بکاهد و فرصت را به نفر بعدی بدهد.
اجرای موفقیت آمیز این روش مستلزم شناخت قبلی افراد از مساله است.
در این روش، بهبود مرحله به مرحله " تدریجی " پیشنهادها کمتر مشاهده می شود.
گاهی اوقات این روش، به مسائل نسبتا" ساده و پیش پا افتاده محدود شده و باعث می شود که روش ارائه شده برای حل مسائل کلی، پیچیده شده و کارآیی کافی را نداشته باشد. اینجا هم باید مدیر جلسه بطور صریح و واضح تذکر لازم را گوشزد کند و از بحث های انحرافی افراد را بر حذر دارد.
برای بعضی افراد، پیروی از قواعد این روش، یا ارائه پیشنهاد های متنوع مشکل است.
بارش مغزی گمنام (brain anonymous ) از بارش مغزی روش های گوناگونی مشتق شده است. مثلا" یک روش می گوید بهتر است شرکت کنندگان پیش از ورود به جلسه پیشنهادهای خود را کتبا" در اختیار رئیس جلسه قرار دهند، و رئیس جلسه هم پیشنهادها را در اختیار رئیس جلسه قرار دهند، و رئیس جلسه هم پیشنهادها را بدون اعلام منبع برای همه شرکت کنندگان قرائت کند. این روش که برای از بین بردن معایب بندهای 2 و 3 مورد استفاده قرار می گیرد، بارش مغزی گمنام دارد. شیوه های دیگر نیز وجود دارد. به عنوان مثال از شرکت کنندگان خواسته می شود، تا نظرات خود را در مدتی کوتاه به رشته تحریر درآورند. این روش افکارنویسی ( Brainwriting) خوانده می شود.
تلفیقی از افکارنویسی و بارش مغزی نیز وجود دارد که به روش Trigger مشهور است. این روش را جورج مولر کارشناس شرکت فورد موتور ابداع کرد.
در این روش شرکت کنندگان هر کدام شخصا" فهرستی از کلمات مرتبط به مساله را تهیه می کنند. مزیت این روش بر روش بارش مغزی در این است که قابلیت بسط و گسترش پیشنهادها را دارد. ویلیام گوردن به منظور غلبه بر برخی مشکلات بارش مغزی شیوه جدیدی را ابداع کرد. رویه آن این گونه است که رئیس جلسه از گروه می خواهد مساله را ریشه ای مورد بررسی قرار دهند و رفته رفته با مطرح شدن نظرات متفاوت، افراد اطلاعات بیشتری پیدا کرده و پیشنهادهای جدیدی مطرح می کنند.
مزیت عمده این روش امکان بررسی سایر پیشنهادها و عدم تمرکز بر یک پیشنهاد است.
در نتیجه این روش مانع تصمیم گیری ناپخته در فرآیند حل مساله می شود گونه دیگر بارش مغزی شیوهSuccesive integeration Sil=Elements of Problem. است. این روش به وسیله هلموت اشلیکسوپ از موسسه باتل ابداع شد. معایب بندهای شماره 5،3،2 با این روش بر طرف خواهد شد. در این روش عناصر جلسات آزاد و روابط اجباری بطور فزاینده ترکیب می شوند تا این که گروه به راه حل نهایی مورد توافق دست یابد. توفان فکری عبارت است از بیان تفکرهای متنوع، در حالی که روش SIL کتبی بوده و تفکر چه متنوع، چه مشابه اصل است.
به منظور کامل نمودن روش صامت خوانی در جهت اهداف پیش بینی شده روش هــای تدریس زیر پیشنهاد می شود :
الف) روش تدریس پرسش و پاسخ
در این روش معلم ضمن تشویق شاگردان خود به صامت خوانی کردن متن ، از آن ها می خواهد تا به سوالات از نوع واگرا و همگرایی که از قبل تهیه شده پاسخ دهند . ضمنا این سوالات باید به گونه ای طراحی شوند تا انگیزه ی خواندن متن را در راستای پردازش اطلاعات در دانش آموزان ایجاد نماید .
نمونه ای از سوالات حوزه ی شناخت در این مرحله :
1- به نظر شما چرا این عنوان برای درس امروز ما انتخاب شده است ؟
2- اگر شما نویسنده ی متن این درس بودید چه عنوانی برای آن انتخاب می کردید ؟
3- چه قسمت هایی از درس جالب به نظر می رسد ؟
4- پایان درس را به دلخواه خود تغییر دهید .
گام بعدی که از حوزه ی فراشناخت با روش پرسش و پاسخ دنبال می شود تشویق کردن خود دانش آموزان به طراحی سوال از متن درسی که به صورت صامت خوانده اند می باشد . در گام بعدی یعنی مرحله ی ارزشیابی هم به بهترین سوال های طراحی شده و هم به پاسخ گویی های مناسب آن ها امتیاز تعلق می گیرد .
ب ) روش تدریس روابط واژگانی
در این روش باز با استفاده از مدل تعاملی در جهت پردازش اطلاعات از « روابط واژگانی » استفاده می کنیم . واژگان هر متنی با هم در ارتباط هستند ، که می توان آن روابط را در تدریس درس زبان و ادبیات فارسی به کار گرفت . روابطی از قبیل : « ترادف ، تضاد ، تضمن ، تشابه و هم خانواده » دانش آموزان از همان سال های اول به تدریج با روابط واژگانی آشنا می شوند . با این روش براسـاس هرم آزوبل یادگیری های جدید را بر پایه یادگیری های قبلی استوار می کنیم در نتیجه فراگیر به جای آن که مطلب را از معلم بیاموزد خود می آموزد به عبارت دیگر خودآموز می شود یعنی مهم ترین هدفی که امروزه در روش های پیشرفته و نوین تدریس مطرح است ، در نتیجه انگیزه ی یادگیری در درس ادبیات نه فقط در حوزه ی ادراک که در حوزه ی تولید نیز گسترش می یابد و از این طریق یادگیری نیز با دوام تر می شود .
روش کار : در گام اول فراگیر سعی می کند ضمن صامت خوانی متن ، معنی لغات مشکل درس را از طریق روابط واژگانی ، خودش حدس بزند . با توجه به مدل تعاملی برخورد فراگیر در این مرحله برخوردی انفعالی نیست و از طرفی چون معنی لغات و عبارات را با استفاده از توانایی های قبلی خود کشف می کند یادگیری های گذشته و حال او پایدارتر خواهند شد و هر حدس جدید برای او پاداش خوبی است در نتیجه درس زبان و ادبیات فارسی برای او جالب می شود ضمن آنکه روش مطالعه ی مناسبی برای سایر متن های خود نیز کشف می کند در گام های بعدی آن ها حدس هـای خود را در گروه و سپس در کل کلاس مطرح کرده به قضاوت و داوری می نشینــد و با این روش کلاس درس شاداب و فعال تر می شود .
پیشنهادات :
1- حجم و محتوای کتب درسی متناسب با زبان تدریس و رشته های مختلف تالیف شود .
2- تراکم دانش آموزان در سر کلاس کمتر شود .
3- به تخصص و تبحر معلمان توجه شود .
4- دروس با توجه به نیاز دانش آموزان ارائه گردد .
5- برای معلمان ساعت مطالعه و تحقیق به طور اجباری گنجانده شود .
6- کلاسهای ضمن خدمت با توجه به نیاز همکاران تشکیل گردد و اثر بخش باشد .
7- کتابخانه های مدارس مجهز گردد تا امکان دسترسی به کتب مرجع راحتر باشد .
8- هدف از تحصیل برای دانش آموزان تشریح گردد .
9- به وضع معیشتی معلم توجه شود تا او مجبور نباشد چندشعله گردد .
نتیجه گیری
به منظور بهبود کیفیت بخشی به فرآیند یاددهی - یادگیری در روش تدریس زبان و ادبیات فارسی آشنایی با نظریه های یادگیری و الگوهای جدید تدریس به عنوان « علم تدریس » یکی از ضروریات غیر قابل انکار دنیای تعلیم و تربیت کنونی است . اما علم تدریس به تنهایی کافی نیست با توجه به روش های ابتکاری که حاصل تجارب خوب معلمان است ، تجربه و « هنر تدریس » اگر از علم تدریس برتر نباشد ، کم تر نخواهد بود . لذا به منظور دست یابی به روش های نوین تدریس در درس زبان و ادبیات فارسی در جهت بهبود و کیفیت بخشی به این واحد یا هر واحد درسی دیگر لازم است تا معلمان این حوزه هم با « علم تدریس » به خوبی آشنا شوند و همچنین توانایی های خود را به عنوان » هنر تدریس » به خوبی بشناسند و به کار گیرند . حاصل این وفاق « اقدام پژوهی » در راستای خلق روش های تدریس مناسبی برای درس زبان و ادبیات فارسی خواهد بود . تا جایی که روش های سنتی « یاد دادن » به روش های جدید « یاد گرفتن » یا « خودآموز کردن » فراگیر آن هم نه در حوزه ی شناخت که در حوزه ی فراشناخت ارتقا پیدا کند تا از این رهگذر انگیزه ی درس زبان و ادبیات فارسی به طور خاص و مطالعه ی عمومی در سطح جامعه به طور عام بهبود یابد .
منابع
1- راهنمای عملی الگوهای تدریس – نویسنده : زهرا حریر فروش و خسرو لطفی پور
2- روش های یادگیری و مطالعه – نویسنده : دکتر علی اکبر سیف
3- راهنمای تدریس فارسی – دفتر برنامه ریزی و تالیف کتاب های درسی
4- روش تدریس زبان فارسی – نویسنده : دکتر بهمن زندی
5- مبانی علمی هنر تدریس – مترجم : دکتر محمود مهرمحمدی
6- باز اندیشی فرآیند یاددهی – یادگیری و تربیت معلم – نویسنده : دکتر محمود مهرمحمدی
· نویسنده : محمدحسن بهروزیان – مدرس مرکز تربیت معلم
· نشانی محل کار : اصفهان – بلوار کشاورز – خیابان قائمیه – مرکز تربیت معلم شهید رجائی
کد پستی : 8344 – 81786 – تلفن : 7806440 ( 0311 )- 7805700 ( 0311 )